Parkinson co to?
Jest to progresująca neurodegeneratywna choroba ośrodkowego układu nerwowego. Prowadzi do degeneracji neuronów dopaminergicznych w istocie czarnej śródmózgowia. Polega na gromadzenia białka alfa-synukleiny w formie ciał Lewy’ego. Proces ten zaczyna się w pniu mózgu i na obwodowym układzie nerwowym i stopniowo przechodzi do wyższych struktur mózgu. Często prezentuje się objawami ruchowymi, które wyprzedzane są przez objawy pozaruchowe ze względu na mechanizm postępowania choroby parkinsona.Diagnostyka:
Nie ma pojedynczego badania czy testu weryfikującego chorobę Parkinsona. Do postawienia diagnozy potrzebne jest przeprowadzenie dokładnego wywiadu i badań różnicowych, które mają wykluczyć bądź potwierdzić choroby pokrewne. Do elementów diagnostycznych zaliczamy:
- dokładny wywiad medyczny,
- rezonans magnetyczny (MRI), który pozwala nam określić stopień i lokalizacje uszkodzonych struktur mózgu, a także pozwala nam rozróżnić od innych chorób takich jak np. zmiany naczyniowe, guzy, wodogłowie,
- scyntygrafia układu dopaminergicznego (DaTscan), pomaga potwierdzić utratę neuronów dopaminowych i odróżnić chorobę Parkinsona od drżenia samoistnego czy parkinsonizmu atypowego
- biopsja skóry w wczesnej diagnostyce pozwala na wykrywanie patologicznych białek alfa-sukleiny, które gromadzą się zanim jeszcze pojawią się objawy kliniczne, przy innych chorobach takich jak: demencja z uszkodzeniem ciałek Lewy’ego, zanik wieloukładowy (MSA), czy czystą niewydolność autonomiczną (PAF)
Przydatne może być również wprowadzenie Lewodopy i sprawdzenie czy organizm pozytywnie reaguje na wprowadzone leki.
Mimo szerokich możliwości diagnostycznych błędne klasyfikowanie diagnostyczne choroby parkinsona wciąż waha się w przedziale od 15 do 24 %.
Badania wskazują, że prawidłowe zdiagnozowanie choroby parkinsona wynosi około 80% przypadków, ale ze względu na coraz nowsze możliwości badawcze i szerszą wiedzę medyczną ten procent jest sukcesywnie zmniejszany i przy odpowiednio podjętych protokołach diagnostycznych potrafi sięgnąć 90% skuteczności diagnostycznej.
Parkinsonizm
Są to jednostki chorobowe, które wykazują się podobnymi objawami co sama choroba parkinsona. Choroba Parkinsona stanowi około 80 – 85% przypadków wszystkich chorób parkinsonowskich. Do pozostałych zaliczamy:
- Zanik wieloukładowy typu parkinsonowskiego MSA-P,
- Postępujące porażenie nadjądrowe,
- Demencja z uszkodzeniem ciałek Lewy’ego
- Parkinsonizm polekowy,
- Parkinsonizm naczyniowy
- I inne
Proportion of prevalent cases of parkinsonism in the United Kingdom 2023. Comparative Analysis of the Incidence, Prevalence, and Survival of 8 Types of Parkinsonism in a Population-Based Study with 367 Million Person Years of Observation over 21 Years Sacha E. Gandhi MBChB et. al.
Sposoby klasyfikowania choroby parkinsona:
- Ze względu na wiek. Przyjmuje się granicę, przy której mamy do czynienia z wczesnym parkinsonem co wskazuje jednocześnie na najbardziej prawdopodobny przebieg choroby. Kiedyś progiem odcięcia był 40 r.ż. aktualnie 50 lub 55 r.ż. Wczesny początek choroby klasyfikuje się lepszym zachowaniem funkcji poznawczych i wolniejszym rozwojem choroby
- Pochodzenie
- Pierwotny parkinsonizm obejmujący chorobę parkinsona i atypowe jednostki chorobowe
- Parkinsonizm wtórny – obejmujący objawy lekowe, zatrucia, demencja z uszkodzeniem ciałka Lewy’ego, porażenie podjądrowe,
- Ze względu na objawy ruchowe,
- Podtyp drżeniowy – dominacja drżenia. Cechuje się wolniejszym przebiegiem, mniejszymi zaburzeniami poznawczymi czy demencyjnymi.
- Podtyp posturalny – cechuje się niestabilnością posturalną i większymi zaburzeniami ruchowymi i zaburzeniami postawy. Związana jest z większą ilością objawów pozaruchowych takimi jak: zaburzenia pamięci, depresja, apatia, hiposmia.
Ból w chorobie parkinsona
Może mieć podłoże wieloczynnikowe. Dopamina bierze udział w modulacji bólu, rozprzestrzenianie bodźców bólowych jak i percepcję samego bodźca. Częstsze występowanie bólów pojawia się u pacjentów w okresie tzw “OFF” czyli najczęściej pod koniec działania ostatniej dawki L’dopa. Próg bólu również podnosi się pod wpływem przyjmowania leków. Ból w chorobie Parkinsona stanowi złożony i wielowymiarowy objaw pozaruchowy, którego systematyczna klasyfikacja umożliwia lepsze zrozumienie patofizjologii dolegliwości bólowych oraz stanowi podstawę racjonalnego postępowania terapeutycznego.
- Mięśniowo szkieletowy
Ból i skurcze obejmują zarówno mięśnie jak i stawy, bardzo często wtórnie do zaburzeń związanych z postawą ciała (camptocormia, pleurothotonus/zespół Pizy), zaburzeń chodu, sztywności lub akinezji. Najczęstsze regiony występowania bólu to kręgosłup, szyja, kostki, biodra, barki. Wtórnie może pojawiać się zespół zamrożonego barku.
Zatem leczenie bólu obejmuje zapobieganie, bądź zmniejszenie skutków choroby, poprzez indywidualnie dobraną fizjoterapię. Odpowiednie dopasowanie leków L’dopa również może zmniejszyć objawy choroby ale nie powinno być wyłącznym elementem leczenia. Deep brain stimulation (DBS) – głęboka stymulacja mózgu. W przypadku niektórych pacjentów może być dobrą alternatywą poprzez - Dystoniczny
Ból spowodowany niekontrolowanymi skurczami mięśniowymi, które wtórnie prowokują błędną postawę ciała oraz w skrajnych przypadkach dyslokacje stawu barkowego. Pacjent często szukając ucieczki od bólu unika aktywności co wtórnie wpływa na zwiększenie objawów bólowych. - Neuropatyczny/korzeniowy
Ze względu na zmianę ułożenia kręgosłupa oraz wzmożenie napięcia mięśniowego w obrębie tułowia może to prowokować dolegliwości bólowe pochodzenia korzeniowego, prowokując jednocześnie mrowienia, drętwienia i osłabienie czucia. - Centralny/pierwotny
Trudny do opisania uczucie, które objawia się w nierównomiernie u każdego pacjenta. Ciepło, uczucie palenia na skórze, “kłujące mrowienie”, czasem nawet jako uczucie przeszywającej rany. Za mechanizm bólu najprawdopodobniej odpowiadają zaburzenia związane z układem dopaminergicznym. Dopamina jako neuroprzekaźnik moduluje również odczuwanie bólu. Najczęściej pojawia się w fazie OFF, czyli kiedy leki przestają działać.
Parkinson objawy
Choroba Parkinsona jest postępującym schorzeniem neurodegeneracyjnym, które tradycyjnie kojarzone jest z zaburzeniami ruchu. Współczesna wiedza pokazuje jednak, że jej obraz kliniczny jest znacznie szerszy i obejmuje również objawy pozaruchowe, często pojawiające się już we wczesnych stadiach choroby.
Zaburzenia czynności motorycznych
Do najbardziej charakterystycznych i widocznych objawów należą bradykinezja (spowolnienie ruchowe), trudności w inicjowaniu ruchu oraz wahania ruchowe, zamrożenie chodu (freezing of gait, FOG), czyli nagłe, krótkotrwałe zatrzymanie ruchu mimo intencji dalszego poruszania się. U około 60 – 70% pacjentów występuje drżenie, z czego w większości przypadków jest to drżenie spoczynkowe, choć jego obecność nie jest warunkiem rozpoznania choroby. Z czasem mogą pojawiać się przykurcze i zniekształcenia, związane ze wzmożonym napięciem mięśniowym i ograniczoną ruchomością stawów.
Do innych objawów związanych z aktywnością fizyczną zaliczamy: szybkie męczenie się, uczucie osłabienia siły oraz trudności w realizacji precyzyjnych czynności manualnych. Obserwuje się mikrografię, czyli stopniowe zmniejszanie się wielkości pisma, oraz maskowatą twarz, wynikającą z ograniczenia mimiki.
Planowanie ruchu i uczenie się czynności motorycznych
Choroba Parkinsona wpływa nie tylko na wykonanie ruchu, lecz także na jego planowanie i automatyzację. Pacjenci wykazują zmniejszoną zdolność uczenia się nowych czynności ruchowych, szczególnie wtedy, gdy są one złożone lub wymagają wykonywania sekwencji ruchów. Widoczne są deficyty w uczeniu się proceduralnym, co ma istotne znaczenie w codziennym funkcjonowaniu, np. podczas nauki nowych czynności lub adaptacji do zmiennych warunków środowiskowych. Ważne jest stopniowe wprowadzanie ćwiczeń pod okiem terapeuty aby pacjent był w stanie zaadaptować je do swojego codziennego życia.
Zaburzenia postawy i równowagi
Choroba ze względu na problemy napięciowe zmniejsza zakres ruchu: wyprostu w stawach biodrowych i kolanowych, kręgosłupa szyjnego i piersiowego oraz stawu łokciowego, zgięcia grzbietowego w stawie skokowym, rotacji tułowia i głowy. Ze względu na to u pacjentów często obserwuje się hiperkifozę piersiową z jednoczesną protrakcją głowy, a także pochylenie tułowia na jedną stronę, prowadzące do asymetrii napięcia mięśniowego. Zmiany te, w połączeniu z zaburzeniami równowagi, istotnie zwiększają ryzyko upadków, szczególnie w bardziej zaawansowanych stadiach choroby.
Zaburzenia chodu
Zmiany w sposobie chodzenia stanowią jeden z kluczowych objawów choroby Parkinsona. Typowe są: skrócenie długości kroku, zmniejszenie prędkości chodu oraz zwiększona zmienność kroków. Kadencja, czyli liczba kroków na minutę, zazwyczaj pozostaje niezmieniona, co odróżnia parkinsonowski wzorzec chodu od innych zaburzeń neurologicznych. Charakterystyczne jest także wydłużenie fazy podparcia na obu kończynach, co jest wtórne względem zaburzeń posturalnych prowokując tzw. chód szpotawy.
Zaburzenia czucia i dolegliwości bólowe
Objawy sensoryczne występują u znacznej części chorych. Około połowa pacjentów doświadcza parestezji, takich jak mrowienie czy drętwienie. Częste są również dolegliwości bólowe and akatyzja, objawiająca się koniecznością ciągłego ruchu i potrzebą zmiany pozycji.
Zaburzenia mowy, głosu i połykania
W przebiegu choroby Parkinsona dochodzi do rozwoju dyzartrii hipokinetycznej, charakteryzującej się cichą, monotonną mową o niewyraźnej artykulacji. Często współistnieje dysphagia, czyli zaburzenia połykania, które mogą prowadzić do niedożywienia oraz zwiększonego ryzyka zachłyśnięcia.
Zaburzenia funkcji poznawczych i zachowania
Około 30% pacjentów w toku choroby rozwija otępienie parkinsonowskie. Wcześniej często pojawia się bradyfrenia, czyli spowolnienie procesów myślowych, oraz deficyty wzrokowo-przestrzenne. Do częstych objawów należą również zaburzenia nastroju: depresja, apatia, anhedonia, fobie społeczne oraz utrzymujący się nastrój dysforyczny, istotnie obniżające jakość życia pacjentów.
Objawy ze strony autonomicznego układu nerwowego
Dysfunkcja autonomiczna stanowi ważny, choć często niedoceniany element choroby Parkinsona. Obejmuje ona nadmierne pocenie się, zaburzenia termoregulacji, łojotok, przewlekłe zaparcia oraz zaburzenia czynności pęcherza moczowego. Objawy te mogą pojawiać się wcześnie i wyprzedzać klasyczne zaburzenia ruchowe.
Objawy krążeniowo-oddechowe
U wielu pacjentów występuje obniżone spoczynkowe ciśnienie tętnicze oraz upośledzona reakcja układu krążenia na wysiłek fizyczny. Dodatkowo obserwuje się zaburzenia czynności układu oddechowego, co może ograniczać tolerancję wysiłku i pogorszyć ogólną wydolność organizmu.
Objawy pozaruchowe niezwiązane bezpośrednio z układem ruchu
Jednym z najczęstszych wczesnych objawów jest hiposmia, czyli częściowa utrata węchu, występująca u 70–90% pacjentów. Powszechne są także zaburzenia snu, obejmujące bezsenność, parasomnie, mimowolne ruchy kończyn, akatyzję nocną oraz nadmierną senność dzienną.
Sposoby leczenia:
W tradycyjnym podejściu leczenia parkinsona jest podawanie leków takich jak lewodopa, carbidopa, agoniści dopaminy. Niektóre leki wydłużają życie endogennej dopaminy. Regularna aerobowa aktywność fizyczna działa neuroprotekcyjnie poza samymi benefitami związanymi z prowadzeniem zwiększonej aktywności fizycznej. Zmiana stylu życia również działa protekcyjnie dla układu nerwowego.
Fizjoterapia powinna towarzyszyć pacjentom na każdym etapie postępu choroby. Im wcześniejsze rozpoczęcie terapii tym lepszy stan zdrowia pacjenta jesteśmy w stanie utrzymać. W wczesnym etapie jako prewencja objawów choroby. Przy pierwszych objawach jako spowolnienie lub zatrzymanie ich progresu (w zależności od tempa i etapu rozwoju choroby). W późnej chorobie jako wypracowywanie nowych rozwiązań w celu radzenia sobie z ograniczeniami choroby
Terapia Logopedyczna opiera się na terapii oddechowej fonacyjne oraz artykulacyjnej. Polega na wydłużaniu i reedukacji fazy oddechowej, wydłużeniu fazy fonacji, regulacji napięcia w obrębie orofacjalnej (język, policzki). Można dzięki temu uzyskać mniejszą męczliwość, poprawę motoryki, większą zrozumiałość i wyrazistość mowy, działając prewencyjnie na izolacje i wspomagając swobodę komunikacyjną pacjenta.
Pharmacotherapy, ze względu na to, że podstawowym skutkiem choroby parkinsona jest niedobór dopaminy jego substytucja jest podstawą terapii. Prawidłowe dopasowanie leków jest procesem, który wymaga ciągłego monitorowania objawów choroby. Najlepsze efekty uzyskuje się podczas stosowania kilku leków jednocześnie, które lekarz powinien dopasowywać do objawów pacjenta.
Deep brain stimulation (DBS) to zabieg chirurgiczny stosowany w leczeniu choroby Parkinsona, zazwyczaj u pacjentów z przewlekłymi powikłaniami po leczeniu karbidopą/lewodopą. Obecnie zabieg DBS w chorobie Parkinsona jest uważany za odwracalny, ponieważ tkanka mózgowa nie ulega zniszczeniu, stymulację można modyfikować w miarę postępu choroby. Coraz częściej stosuje się obustronną stymulacje bez zwiększania działań niepożądanych.
Bibliography
- Tolosa, E., Garrido, A., Scholz, S. W., & Poewe, W. (2021). Challenges in the diagnosis of Parkinson’s disease. The Lancet. Neurology, 20(5), 385–397. https://doi.org/10.1016/S1474-4422(21)00030-2
- Gandhi, S. E., Grosset, K. A., Iruthayaraj, P. A., Gravesande, R., Lee, L., Doyle, C., Ben-Shlomo, Y., & Grosset, D. G. (2025). Comparative Analysis of the Incidence, Prevalence, and Survival of 8 Types of Parkinsonism in a Population-Based Study with 367 Million Person Years of Observation over 21 Years. Movement disorders clinical practice, 10.1002/mdc3.70368. Advance online publication. https://doi.org/10.1002/mdc3.70368
- Cattaneo, C., & Jost, W. H. (2023). Pain in Parkinson’s Disease: Pathophysiology, Classification and Treatment. Journal of integrative neuroscience, 22(5), 132. https://doi.org/10.31083/j.jin2205132
- Gibbons, C. H., Levine, T., Adler, C., Bellaire, B., Wang, N., Stohl, J., Agarwal, P., Aldridge, G. M., Barboi, A., Evidente, V. G. H., Galasko, D., Geschwind, M. D., Gonzalez-Duarte, A., Gil, R., Gudesblatt, M., Isaacson, S. H., Kaufmann, H., Khemani, P., Kumar, R., Lamotte, G., … Freeman, R. (2024). Skin Biopsy Detection of Phosphorylated α-Synuclein in Patients With Synucleinopathies. JAMA, 331(15), 1298–1306. https://doi.org/10.1001/jama.2024.0792
- Fereshtehnejad, S. M., & Postuma, R. B. (2017). Subtypes of Parkinson’s Disease: What Do They Tell Us About Disease Progression?. Current neurology and neuroscience reports, 17(4), 34. https://doi.org/10.1007/s11910-017-0738-x
- Church F. C. (2021). Treatment Options for Motor and Non-Motor Symptoms of Parkinson’s Disease. Biomolecules, 11(4), 612. https://doi.org/10.3390/biom11040612
- https://www.parkinson.org/understanding-parkinsons
